Preporođeni ivrit

.

.

Hebrejski jezik preneće se iz sinagoga u učilišta, zatim iz učilišta u škole, a iz škola u domove i… postaće živi jezik.

Eleizer Ben-Jehuda

Interesantna je činjenica da u dosadašnjoj istoriji nikada nije bio zabeležen slučaj potpune revitalizacije jednog jezika, izuzev hebrejskog. Tu se pre svega misli na ponovno vraćanje u upotrebu davno izumrlog jezika, kojim se nije pričalo dugi niz vekova. Saga o ivritu (עברית – hebrejskom jeziku) jedna je dramatična i zanimljiva priča, vezana za poreklo, opstanak i ponovnu masovnu upotrebu tog sistema komunikacije. Priča o hebrejskom je mnogo više od gramatičkih pravila jer se radi o čitavoj istoriji jednog naroda, oslikanoj u burnom i više hiljada godina dugom životu, ovekovečenom u savršenoj šemi semitskog sistema sporazumevanja.

Većina jezika s kojima se danas susrećemo na našem Evropskom tlu potiče iz indo-evropske porodice jezika. To je najraširenija jezička skupina koja obuhvata gotovo sve evropske jezike, ali podrazumeva i zemlje koje su bile pod uticajem ili okupacijom evropskih sila. S druge strane, postoje mnoge teorije koje kažu da svi poznati jezici pripadaju praindo-evrpskom jeziku, iz koga je poteklo svo dalje grananje i zbog čega svi  jezici imaju jedan zajednički koren. Jedina sličnost hebrejskog sa svim ostalim jezicima oslikava se u nastanku njegovog pisma, koja proističe iz korena feničanskog pisma. Ono je dalo osnove za formiranje svih budućih, kao što su današnja latinica, ćirilica, arapsko i hebrejsko pismo. Dobar primer za univerzalni slovni koren je slovo A, koje je na feničanskom značilo – vo, a čitalo se alef (אלפ). Označavalo se pojednostavljenim simbolom glave bika, gde i leži simbolika prvog slova u alfabetu, jer se bik smatrao predvodnikom, prvim u nizu. Kasnije se ovaj početni znak modifikovao i blago menjao, kod Jevreja, Grka, Latina i Arapa. I danas se na hebrejskom prvo slovo alefbeta čita kao alef, i takođe znači – vo.

tvorac-modernog-hebrejskog-eliezer-ben-yehudaEliezer Ben-Jehuda, tvorac modernog hebrejskog jezika

Nasuprot priči o indoevropskim jezicima, imamo hebrejski koji pripada stablu semitskih jezika, afro-azijatske porodice, a dodirnih tačaka između indoevropskog i semitskog uopšte nema. Iako tragovi prvih zapisa na hebrejskom datiraju mnogo ranije, smatra se da je formiran u X veku pre nove ere, u vreme kralja Solomona, a nastao od akadijskog, kana’anićanskog, kojim se govorilo u Kana’anu i jezika kojim su se Izraelci služili pre nego što su se tamo doselili. U semitske jezike pored hebrejskog ubrajamo i arapski, etiopski i aramejski, prvenstveno kao one koji su i dalje u zvaničnoj upotrebi. Aramejskim, iako spada u jedan od najstarijih od pomenutih, govori izuzetno mala grupa ljudi u delovima Sirije, Libana i Izraela i na granici je odumiranja. Aramejski je jako srodan sa hebrejskim jezikom.

Većina lingvista slaže se da glavni razlog za postepeno gašenje drevnog hebrejskog jezika treba tražiti u periodu nakon uništenja Jerusalima, i Prvog hrama, od strane vavilonskog kralja Nabukodonosora II, 607. godine p.n.e. Posle vavilonskog progonstva hebrejski doživljava snažan uticaj aramejskog s područja Bliskog istoka. Nasledio ga je mišnajski hebrejski kao i verzije aramejskog. Kasnije je pod rimskom vladavinom hebrejski skoro potpuno iščezao iz govornog oblika, ali je u pisanoj formi opstao kroz vekove. Judaizam je tu imao odlučujuću ulogu, jer je hebrejski korišćen za pisanje svetih knjiga i versku službu, te je tako dugi niz godina opstajao u svojoj pisanoj formi u narodu u rasejanju. Za razliku od latinskog i staro-grčkog, hebrejski jezik nikada u potpunosti nije izgubio govornu upotrebu i jevrejska kultura smatra obaveznim za svoje pripadnike da se, kroz versko obrazovanje, s biblijskim hebrejskim upoznaju od rane mladosti (Bar בר מצווה i Bat micva בת מצווה).

Tokom narednog istorijskog razdoblja, Jevreji rasuti na području Evrope služili su se jezicima država u kojima su živeli, dok su u verskim službama praktikovali svoj maternji, prenosivši ga usmeno s kolena na koleno. Hebrejski se za to vreme razvijao u jevrejskoj dijaspori, pre kao jezik religije i nauke nego kao govorni jezik. Njime su pisana mnoga filozofska dela, rasprave i istorijski udžbenici. U tom periodu progona, javljaju se dve varijacije hebrejskog jezika, u zavisnosti od dve glavne skupine evropskih Jevreja – aškenazi i sefarda. Te dve grupe odlikovale su se pre svega geografskim odredištima. Aškenazi potiču iz severne, srednje ili istočne Evrope. Aškenaz (אשכנז) na hebrejskom doslovno znači – Nemačka, opisujući pre svega regiju gde je većina te skupine živela. Aškenazi su razvili svoj poseban jezik jidiš (Yiddish (יידיש), Jüddische Deutsch), što u prevodu znači jevrejski, odnosno jevrejsko-nemački, nastao između IX i XII veka. U osnovi, to je germanski jezik i s nemačkim deli veliki broj zajedničkih reči. Osim nemačkog, za osnovu ima i hebrejski, kao i veliki broj pozajmljenica iz slovenskih i romanskih jezika. Toliko je blizak nemačkom, da se više smatra njegovim dijalektom nego posebnim jezikom. Neki lingvisti tvrde da je u samom začetku jidiš imao slovenske korene, koji su kasnije zamenjeni nemačkom osnovom. S obzirom na to da su se izdvojila dva osnovna dijalekta jidiša, zapadni i istočni, upravo je istočni jidiš i zadržao veći deo slovenskih primesa u sebi. Inače, jidiš se piše prilagođenim hebrejskim pismom.

Još jedna od interesantnih činjenica je i ta da je jidiš bio nacionalni jezik ogromne jevrejske populacije koja je u startu odbacila koncept cionizma i pokušala da dobije sopstvenu kulturnu autonomiju, mimo ideje povratka u tzv. Palestinu. Dugo se održavala podela između takozvanih sakralnih (pro-jidiš) i sekularnih Jevreja, koji su bili hebrejski nastrojeni. Prvi jevrejski pisac koji je dobio međunarodnu nagradu za književnost, a pisao jidišom, bio je Isak Baševis Singer (יצחק באַשעװיס זינגער). On je 1978. bio laureat Nobelove nagrade za književnost.

19Theodor Herzl, idejni tvorac moderne države Izrael

S druge strane, Jevreji sefardi su potomci prognanika iz Španije i Portugala, te se kao grupacija razlikuju se od aškenazi Jevreja. Termin sefardi prvo se vezivao za Malu Aziju, ali je u srednjem veku doveden u vezu sa Španijom jer su tu lokalni jevreji doživeli svoj zlatni period razvoja, kulturnog stvaranja i blagostanja. Pored toga što danas uglavnom označava Jevreje s Iberijskog poluostrva, on generalno podrazumeva Jevreje islamskog sveta. Na hebrejskom reč sefard (sfarad, ספרד) znači – španski. Kao i njihovi sunarodnici iz severne i istočne Evrope, i Sefardi su razvili svoj poseban jezik kojim su se na području Iberijskog poluostrva sporazumevali i to je bio judeo-španski, odnosno ladino (לאדינו) jezik. Kao i jidiš, ladino za osnovu ima hebrejski, ali se razvijao pod velikim uticajem islama, odnosno arapskog i turskog jezika, koji i čine dobar deo fonda reči ladina. Takođe, delimičan uticaj izvršili su francuski, bugarski i grčki, ali i slovenski jezici. Sve u zavisnosti od geografskog porekla samih Sefarda koji su se njime sporazumevali. Ladino se piše standardnim latiničnim fontom, za razliku od jidiša.

Kao što se idejnim vođom stvaranja države Izrael (Medinat Israel, מדינת ישראל), na prostoru Bliskog istoka, prapostojbini Jevreja, smatra Teodor Hercl (בנימין זאב הרצל), tako je Eliezer Ben-Jehuda (אליעזר יצחק פערלמאן) tvorac preporoda hebrejskog jezika, jer je postavio temelje za njegov moderni razvoj i vraćanje u svakodnevnu svetovnu upotrebu. Sve je proisteklo iz ideje nacionalnog Jevrejskog preporoda (šivat Cijon, שיבת ציון) i velikog ujedinjenja rasutih Jevreja.

Otuda kasnije i dolazi kovanica cionizam. Jedan od prvih ključnih koraka bio je jezičko ujedinjenje. Naravno, pored Eliezera, tu je i širok krug drugih lingvista i naučnika koji su svojim radom učinili da jedan jezik ponovo oživi. Godine 1885. osnovan je Savet za jezik, a 1890. predstavlja zvanični početak primene obnovljenog hebrejskog, koji je tada uveden u sve institucije, administraciju, škole i međusobno sporazumevanje. Glavni pokretač te revitalizacije je masovni povratak Jevreja u Palestinu, a kasnije i osnivanje države Izrael i masovni povratak Jevreja u svoju, novoosnovanu državu.

hebrewc.gif-500x340Hebrejski alefbet

Kao prva osnova za fond reči i gramatička pravila modernog hebrejskog koristile su se Jevrejske svete knjige, kao što je Tora (תורה), u kojima je odlično očuvan prvobitni jezik, izvorni ivrit. Hebrejski jezik je za Jevreje l’šon ha’kodeš (לשון הקודש), odnosno sveti jezik od pradavnih vremena. Za neke od izraza koji nisu proizašli iz hebrejskog korena, a to su uglavnom reči novijeg datuma, korišćen je drugi srodni semitski jezik, arapski. Na taj način sačinjeno je na hiljade reči koje su i danas u upotrebi. Takođe su u osnovni fond reči rehabilitovanog hebrejskog ušli određeni izrazi iz jidiša i ladina, ali i iz ruskog, engleskog i francuskog. Eliezer je tada sastavio prvi enciklopedijski rečnik koji i danas predstavlja osnovu i suštinu ivrita, kao jednog od zvaničnih jezika države Izrael. Veliki uticaj imali su i doseljenici koji su sa sobom donosili određene slengove karakteristične za regije iz kojih su poticali, uglavnom iz istočne Evrope. Odatle i prepoznatljivi, grleni prizvuk semitskog jezika.

414Nastanak hebrejskog pisma iz simbola

Hebrejski jezik je konsonantno pismo, gde se tekst čita i piše s desna na levo. Naziv je dobio od reči – ibri, a povezuje se s biblijskom ličnošću Ebera (עבר) ili Hebera, praunuka Nojevog (נוח), sina Šema (שם), a oca Jevreja i Arapa. Font se sastoji od 22 konsonanta, odnosno suglasnika, koji se slovno pišu. Samoglasnici, ili vokali, pišu se znakovno, ispod i iznad slova u vidu tačaka i crtica koje se zajedno nativaju nikud (נקוד), što bukvalno možemo prevesti kao – tačkanje. One daju pun smisao i značenje rečima, ali njihovo pisanje nije obavezno, prvenstveno kod ljudi koji dobro vladaju hebrejskim jezikom. Nikud služi da znatno olakšava čitanje hebrejskog onima koji još uvek uče jezik. S druge strane, postoje primeri gde su vokali obavezni, a to su pre svega tekstovi gde je jako bitno pravilno pisanje reči – poezija, Biblija i rečnici. Napisan izraz bez vokala može imati više značenja, a ako se jezik ne zna dobro može rezultirati pogrešnim tumačenjem teksta. Slova su, na taj način, samo nosioci vokala. Prvo slovo hebrejskog alefbeta, alef (a, א), ne izgovara se (jer ono nije glas), već se vokal ispod slova čita se kao glas. Tako da alef čitamo kao -A- tek kada je napisano na sledeći način: אָ, ili kao član -Ha- (א)ה. Vrlo slično engleskom -The-. Dakle, čita se prvo slovo, zatim znak (vokal, nikud) ispod njega. Evo još jednog primera: ako bi napisali slobo bet (b, ב) i ispod njega obeležili vokal -a- בָ, tek onda bi to čitali kao – Ba. S druge strane, ni jedna reč ne može početi, niti se završiti, vokalom, jer svaki vokal mora biti okačen o konsonant (suglasnik). Postoji takođe i bitna razlika između pisanog i štampanog hebrejskog. Štampani se koristi isključivo u literaturi, na posterima i javnim glasilima, dok se pisani ivrit koristi u svakodnevnoj komunikaciji i tu je podela više nego jasna, striktna i skoro uvek poštovana. Tako se hebrejski jezik, u stvari, sastoji od 44 slova: 22 za štampani jezik i 22 za pisani (koja se međusobno bitno razlikuju, pre svega po tome što nisu previše uglasta, već zaobljenija). Takođe, na broj od ukupno 44 slova trebamo dodati i sofite, odnosno slova koja se drugačije pišu ukoliko se nalađu na kraju reči. Njih ima 5: kaf (כּ, ךּ), mem (מ, ם), nun (נ, ן), pe (פ, ף) i cadi (צ, ץ).

numericke-vrednosti-hebrejskih-slova-500x266Tabela numeričkih vrednosti slova

Još jedna od odlika hebrejskog jezika jeste ta da se numeričke oznake, odnosno brojevi, mogu predstaviti slovima alefbeta, iako se u današnje vreme podjednako danas koriste i standanrdni arapski brojevi. Takođe, nema posebne oznake za nulu. Hebrejski je poznat po tome što je numerički izuzetno precizno konfigurisan, tako da ako bi segmente hebrejske Biblije predstavili numerički, smisao bi bio još dublji i kompleksniji. Taj sistem je posebno izražen u jevrejskom misticizmu i Kabali, preko metoda gematrije (גימטריה), koja korespondira između alefbeta i numeričkog sistema. Da bi imali jasniju sliku te numeričko-slovne povezanosti, lep primer su numeričke oznake za reči – otac, majka i dete:

  • stara hebrejska reč za oca je – aba (אב) i numerička vrednost te reči iznosi 3;
  • reč za majku je – ima (אם) i vrednost iznosi 41;
  • dok numerička vrednost reči dete – jeled (ילד) je 44, te tako zbir vrednosti reči za oca i majku rezultuje vrednošću reči za dete: 3 + 41 = 44. Tata + mama = dete.

.

Čitav hebrejski jezik je prožet analogijama ovakvog tipa, sve je, na određeni način, numerički usklađeno, te i nije slučajno da se smatra da stara pisma poseduju dublji smisao nego što to izgleda na prvi pogled. Tako se  i može razumeti opsesivna potreba da se prodre u ezoterno značenje određenih drevnih tekstova.

Literatura na hebrejskom jeziku je veoma razvijena i često prevođena širom sveta. Svoj značaj u svetskoj književnosti dobija prvenstveno od 1966. godine, nakon dodeljivanja Nobelove nagrade za književnost Šmuelu Josefu Agnonu. Poznata su i dela Davida Grosmana, Oza Amosa, Šulamit Lapid, koji su prevođeni na desetine drugih jezika. Neki od pomenutih pisaca doživeli su višemilionske tiraže samo na području Sjedinjenih Država. Po nekim procenama kritičara, savremena izraelska književnost stoji rame uz rame s južno-američkom književnošću, po interesovanju čitalačke publike i tiražima prevoda.

Danas hebrejskim jezikom govori preko 7 miliona ljudi u Izraelu i drugim delovima Palestine, kao i u Sjedinjenim Državama i drugim jevrejskim zajednicama širom sveta. Pored hebrejskog, u službeni jezik države Izrael ubraja se i arapski. Akademija hebrejskog jezika (Ha’akademija l’lašon ha’ivrit, האקדמיה ללשון העברית) je glavna izraelska institucija koja danas vodi brigu o ivritu, a osnovala ju je izraelska vlada 1953. godine. Akademija je zamenila dotadanšnji Savet za hebrejski jezik, osnovan od strane Eleiezera Ben Jehude. Fokus te institucije je stvaranje novih reči i izraza iz hebrejskog korena i strukture.

Kod nas, u Srbiji, hebrejski jezik zastupljen je na nastavno-naučnom odeljenju u Pančevu i Internacionalnom univerzitetu u Novom Pazaru, gde postoje studije hebrejskog jezika i književnosti. Takođe, postoje i mnoge sekcije i kursevi ivrita u sklopu beogradske sinagoge Sukat Šalom i Jevrejske opštine Beograd.

.

– IZBOR TEMA –


Iznesite Vaše mišljenje na predloženu temu

Uneta email adresa neće biti javno dostupna. Sva polja su obavezna, sem sajta.